Mineral Yağlar ve Zeytinyağı

Kodeks, Riskler ve Güncel Durum

1. Mineral Yağ Nedir?

Mineral yağlar, ham petrolün rafinasyonu sonucu elde edilen hidrokarbon karışımlarıdır. Gıda sektöründe doğrudan kullanılmaları amaçlanmamakla birlikte, üretim, işleme, depolama ve ambalajlama süreçlerinde çeşitli kaynaklardan gıdalara bulaşabilmektedir.

Mineral yağlar genel olarak iki ana grupta incelenir:

• MOSH (Mineral Oil Saturated Hydrocarbons)Doymuş hidrokarbonlar.
• MOAH (Mineral Oil Aromatic Hydrocarbons)Aromatik hidrokarbonlar.

Özellikle MOAH fraksiyonu, bazı bileşenlerinin genotoksik ve kanserojen potansiyel taşıması nedeniyle uluslararası otoriteler tarafından daha yüksek risk grubunda değerlendirilmektedir.

2. Zeytinyağında Mineral Yağ Bulaşması Nasıl Oluşur?

Zeytinyağında mineral yağlar doğal olarak bulunmaz.

Tespit edilen mineral yağ kalıntıları genellikle dış kaynaklı kontaminasyondan kaynaklanır.

Başlıca bulaşma kaynakları:

Hasat Dönemi

• Zincirli testere yağları
• Hasat makineleri
• Hidrolik sistem yağları
• Traktör ve ekipman yağları

Fabrika ve İşleme Süreci

• Dekantör ve separatör yağları
• Kompresör yağları
• Konveyör sistemleri
• Gres yağları

Depolama

• Uygun olmayan tank kaplamaları
• Eski depolama ekipmanları
• Yağ bulaşmış hortumlar

Ambalajlama

• Geri dönüştürülmüş kartonlar
• Baskı mürekkepleri
• Ambalaj malzemeleri

3. İnsan Sağlığı Açısından Değerlendirme

MOSH

EFSA çalışmalarına göre MOSH bileşikleri:

• Karaciğerde birikebilir
• Dalak ve lenf düğümlerinde depolanabilir
• Uzun süreli maruziyet riski oluşturabilir

Ancak MOSH için risk değerlendirmesi halen bilimsel olarak tam netleşmemiştir.

MOAH

MOAH fraksiyonu daha kritik kabul edilmektedir.

Çünkü bazı MOAH bileşikleri:

• Mutajenik
• Genotoksik
• Kanserojen

özellik gösterebilir.

Bu nedenle günümüzde uluslararası yaklaşım:

“MOAH mümkün olduğunca sıfır olmalıdır.”

şeklindedir.

4. Türk Gıda Kodeksi ve Avrupa Birliği Durumu

Türk Gıda Kodeksi

2025–2026 itibarıyla Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı Tebliği içerisinde mineral yağlar için spesifik bir limit bulunmamaktadır.

Ancak:

• Gıdalarda yabancı madde bulunmaması
• Tüketici sağlığının korunması
• Ürünün güvenilir olması

esasları kapsamında değerlendirilmektedir.

Avrupa Birliği Yaklaşımı

AB son yıllarda mineral yağ konusunu öncelikli gıda güvenliği başlıklarından biri haline getirmiştir.

Özellikle:

• Almanya
• Hollanda
• Fransa
• Belçika
• İsviçre

ithal edilen zeytinyağlarında MOAH analizlerini sıklaştırmıştır.

5. IOC (Uluslararası Zeytin Konseyi) Durumu

Şu an için IOC ticaret standardında:

• Serbest yağ asidi
• Peroksit
• UV absorbansları
• Steroller
• Mumlar
• DAG
• PPP

gibi parametreler yer almakla birlikte,

mineral yağlar henüz resmi kalite kriteri olarak IOC standardına dahil edilmemiştir.

Bununla birlikte birçok uluslararası laboratuvar ve yarışma organizasyonu konuya giderek daha fazla önem vermektedir.

6. Analiz Yöntemleri

Mineral yağ tayininde en yaygın yöntem:

LC-GC-FID

(Liquid Chromatography – Gas Chromatography – Flame Ionization Detection)

Bu yöntem:

• MOSH
• MOAH

fraksiyonlarını ayrı ayrı belirleyebilmektedir.

Daha ileri doğrulama için:

GC×GC-MS

(İki boyutlu gaz kromatografisi-kütle spektrometrisi)

kullanılmaktadır.

7. Uluslararası Ticarette Güncel Eğilimler

Son yıllarda özellikle premium natürel sızma zeytinyağı pazarında:

• Düşük pestisit kalıntısı
• Düşük plastik bulaşanı
• Mineral yağsız üretim

ön plana çıkmaktadır.

Birçok büyük ithalatçı artık:

✔ Pestisit raporu
✔ MOSH/MOAH raporu
✔ Ağır metal raporu

istemektedir.

8. Zeytinyağı Sektörü İçin Öneriler

Üreticiler

• Gıda sınıfı yağlayıcılar kullanılmalıdır.
• Hidrolik sistemler düzenli kontrol edilmelidir.
• Hasat ekipmanlarının bakımı yapılmalıdır.

Fabrikalar

• Gıda uyumlu gres ve yağlar kullanılmalıdır.
• Kompresör ve hidrolik sistem kaçakları önlenmelidir.
• Hat temizliği düzenli yapılmalıdır.

İhracatçılar

• Özellikle AB ihracatı öncesinde MOSH/MOAH analizi yaptırılmalıdır.
• Ambalaj materyallerinin uygunluğu doğrulanmalıdır.

Sonuç

Mineral yağlar, zeytinyağında kalite parametresi olmaktan çok gıda güvenliği ve kontaminasyon göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Özellikle MOAH bileşenleri nedeniyle konu, Avrupa Birliği ve uluslararası ticarette giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Her ne kadar IOC ve Türk Gıda Kodeksi’nde henüz zeytinyağı için spesifik limitler bulunmasa da sektörün geleceğinde MOSH/MOAH analizlerinin pestisit analizleri kadar yaygın hale gelmesi beklenmektedir.

Bu nedenle modern zeytinyağı üretiminde hedef yalnızca duyusal ve kimyasal kalite değil, aynı zamanda mineral yağ kontaminasyonundan arındırılmış güvenli ürün üretimi olmalıdır. Bu yaklaşım özellikle premium ve ihracata yönelik markalar için önemli bir rekabet avantajı sağlayacaktır.